Mata Hari

De naam Mata Hari (de artiestenaam voor de Nederlandse Margaretha Zelle) klinkt betoverend in de oren, maar was zij wel zo betoverend? En wat was haar echte rol tijdens de eerste wereldoorlog? De eerste wereldoorlog staat symbool voor het ergste en zinlooste wat een mens kan overkomen. Miljoenen slachtoffers zowel soldaten als burgers en enorme verwoestingen die deze oorlog voornamelijk in Europa met zich mee bracht.

Op 15 oktober 1917 stierf Mata Hari op de schietbaan van Vincennes nabij Parijs. Zij werd geëxecuteerd door een vuurpeloton. Ze was 41 jaar oud.

Geen enkele vrouw die in deze oorlog voor het vuurpeloton stierf, is zo bekend als Mata Hari. Een uitzondering is Edith Cavell. Zij werkte als verpleegster voor de Britse geheime dienst tijdens de eerste wereldoorlog en werd in 1915 door de Duitsers gearresteerd. Zij werd op 12 oktober gefusilleerd op de Nationale Schietbaan in Schaarbeek, waar ze ook werd begraven.

Margaretha Zelle wordt op 7 augustus 1876 geboren in Leeuwarden op het adres Kelders 33. Haar vader heeft daar een hoedenzaak en de familie woont boven de winkel.

Vader Zelle te paard.

Archief Sjef Dirks.

Vader Zelle is hoedenmaker en heeft slim belegd in olie. Hij wordt ook wel de Baron van Leeuwarden genoemd. Griet groeit op in weelde. Tot vader failliet gaat en het gezin uit elkaar valt.

Nadat het gezin uit elkaar is gevallen reageert Margaretha op een contactadvertentie. Deze advertentie is van kapitein Rudolph MacLead. Zij trouwt als ze 18 jaar is met kapitein Rudolph MacLeod die dan 38 jaar is. Het echtpaar vertrekt naar Indonesië.

Berichtgeving van het gesloten huwelijk.

Archief Sjef Dirks.

Hierboven de berichtgeving van het gesloten huwelijk tussen kapitein Rudolph MacLeod en Margaretha Zelle.

Briefkaart geschreven in Nederlands-IndiŽ.

Archief Sjef Dirks.

Een briefkaart geschreven in Nederlands-Indië tijdens haar huwelijk met kapitein Rudolph MacLeod. Ze besteld enige corsetten in de kleur wit met een hoogte van 38 cm. en een taille van 52 tot 54 cm. van het model "a la Sirène".

Mata Hari en haar man, kapitein Rudolf MacLeod.

Archief Sjef Dirks.

Het echtpaar kent in de beginperiode een tijd van geluk. Er komen ook kinderen. Een zoon en dochter. Norman sterft als hij 2 jaar oud is. Syfilis van de ouders heeft gezorgd voor de zwakke gezondheid van de kinderen. Maar het gaat mis. Het huwelijk blijkt een enorme vergissing. Rudolf MacLeod, 'Dolfie', heeft losse handjes, een alcoholprobleem en houdt er openlijk een maîtresse op na. Griet vraagt echtscheiding aan en verhuist naar Parijs. De dochter blijft bij de vader en sterft op latere leeftijd.

Mata Hari. Parijs 1905.

Archief Sjef Dirks.

In Indonesië heeft ze geleerd hoe ze haar lichaam op een exotische manier kan bewegen. Ze neemt de artiestennaam Mata Hari aan, dat in het Maleis betekent: 'Oog van de dag'.
Ze maakte vanaf 1905 in Parijs furore met haar oriëntaalse dansen waarbij ze vrijwel alles van haar sierlijke lichaam liet zien. Ze trad op in balletten en opera’s . Daarbij verdiende ze enorme bedragen, zodat ze er een luxe stijl van leven op na kon houden. Daarnaast liet ze zich onderhouden door welgestelde mannen die voor haar charmes vielen.

Mata Hari zoals ze optrad als artiest.

Archief Sjef Dirks.

In aanloop naar de oorlog was haar populariteit gaan dalen. Ze ging privévoorstellingen doen of populaire revues en shows, zoals in de Folies Bergère.

Mata Hari op de renbaan Longchamps 1911.

Archief Sjef Dirks.

Als de eerste wereldoorlog uitbreekt, is Mata Hari in Berlijn. Ze wil naar Parijs terugkeren, maar komt Duitsland niet uit. Uiteindelijk bereikt ze Nederland. Haar kostbare bagage moest ze achterlaten. In Nederland vindt ze snel rijke liefhebbers. Voor het eerst en het laatst treed ze op in Nederland.

Visitekaartje van Mata Hari.

Archief Sjef Dirks.

In 1915 vertrekt ze opnieuw naar Parijs. Omdat het front door België en Frankrijk loopt, reist ze over zee. De tijden zijn echter veranderd en het lukt haar niet meer om nog op te treden.
Begin 1916 is ze weer in Nederland, in mei wil ze opnieuw naar Parijs. Vanaf dat moment komt ze terecht in nieuwe ontwikkelingen. Ze krijgt van de Britten geen visum. Ze wil Parijs bereiken per schip maar dan wel via Spanje.

Portret van Mata Hari uit 1916 door Henri Rudaux.

Archief Sjef Dirks.

Door de tussenkomst van de secretaris-generaal van Buitenlandse Zaken lukt het haar om de grens met Frankrijk over te steken. Maar ze wordt voortdurend door de Franse politie in de gaten gehouden. Parijs is in de oorlogstijd vol uniformen van diverse nationaliteiten. Mata Hari profiteert ervan en is vrijwel voortdurend te zien in gezelschap van een officier. Met de knappe Russische kapitein Vadim de Massiloff begint ze een hartstochtelijke relatie.

De danseres Mata Hari.

In juli 1916 wil ze om gezondheidsredenen naar het Franse kuuroord Vittel. Daarvoor heeft ze een militair vrijgeleide nodig. Ze gaat naar kapitein Ladoux. Kapitein Ladoux vraagt haar of ze voor de Franse geheime dienst wil werken. Na enige tijd gaat ze op het voorstel in. Later zal ze zeggen dat haar geliefde Massiloff haar intussen ten huwelijk vroeg. Ze zou toen snel veel geld willen verdienen om zorgeloos met hem te kunnen leven en niet meer van rijke minnaars af te hangen. Ze vraagt Ladoux een onwaarschijnlijk hoog bedrag voor haar diensten. Ze is nu eenmaal Mata Hari en ze is ervan overtuigd dat ze door haar charmes grote militaire of diplomatieke geheimen van hooggeplaatsten kan bekomen. Of Ladoux haar echt serieus heeft genomen, is nog maar de vraag, ook al omdat ze niet van plan is gewoon inlichtingenwerk te doen.
Met Ladoux instemming, maar zonder duidelijke afspraken, beslist ze naar Nederland terug te keren, waar ze zou wachten op instructies. Ze zou naar bezet België gaan om daar Duitse generaals te ontmoeten. Maar als ze vanuit Spanje naar Nederland vaart, wordt haar schip door de Britten tegengehouden.
Mata Hari wordt voor verhoor naar Londen meegenomen. Men houdt haar voor een beruchte Duitse spionne die in Spanje opereert. Het misverstand wordt snel opgehelderd, maar ze wordt naar Spanje teruggestuurd.
Daar doet ze eigenaardige dingen. In Madrid bezoekt ze meermalen de militaire attaché van de Duitse ambassade, majoor Kalle. Intussen zegt ze de Franse militaire attaché dat ze Kalle aan het verleiden is. Later deelt ze hem enkele inlichtingen mee die ze van Kalle heeft ontfutselt. Die contacten verlopen erg indiscreet, terwijl Madrid wemelt van spionnen.
Begin 1917 is ze weer in Parijs. Daar loopt het mis. Ladoux wil haar eerst niet ontvangen, en als ze dan toch tot hem doordringt, zegt hij niets te weten van de informatie die ze in Madrid heeft verworven. Intussen beginnen haar bevriende officieren haar te mijden. Zelfs Massiloff heeft van zijn superieuren vernomen dat ze een "gevaarlijke avonturierster" is.

Mata Hari op 13 februari 1917.

Archief Sjef Dirks.

Op 13 februari 1917 wordt Mata Hari gearresteerd, in haar suite in het Parijse Palace Hotel op beschuldiging van spionage. Van haar hotelkamer wordt ze overgebracht naar een sombere cel. Het voedsel is er zo slecht dat ze vaak weigert te eten.
Maandenlang wordt ze door een Franse officier ondervraagd. Hij beschuldigt haar ervan een agente in Duitse dienst te zijn. Hij kent zelfs haar codenaam: H21. Haar omgang met geallieerde officieren was verdacht. Bij haar bezoek aan Kalle zou ze hem inlichtingen hebben bezorgd. Ze zou meermalen geld hebben ontvangen van de Duitsers, onder meer via cheques die haar vanuit Nederland werden toegezonden.
In het begin ontkent ze alles. De cheques kwamen van haar Nederlandse minnaar. Via een omweg, want haar relatie moest geheim blijven. Op geen enkel ogenblik weet ze haar ondervrager echter te overtuigen. Na enkele maanden draait ze bij. Gedeeltelijk.
Ze bekent dat een Duitse consul in Nederland haar een forse som heeft aangeboden om voor Duitsland te werken. Ze aanvaardde het geld, maar enkel als compensatie voor het kostbare bont dat ze in Duitsland moest achterlaten. Ze wilde niet echt spioneren en ze heeft dat nooit gedaan. Uiteraard gelooft men haar niet. Door haar bekentenis geeft ze bovendien toe schuldig te zijn aan "verstandhouding met de vijand", wat net als spionage met de dood wordt gestraft.
Als Mata Hari in juli 1917, prachtig gekleed, voor een Franse krijgsraad verschijnt, verloopt de zitting achter gesloten deuren. Ze blijft hartstochtelijk beweren dat ze nooit voor de Duitsers gespioneerd heeft. Niettemin wordt ze op alle punten schuldig verklaard en ter dood veroordeeld.

De Nederlandse regering heeft bij president Poincaré tevergeefs om gratie gevraagd. De sfeer in Frankrijk is echter niet van dien aard om genadig te zijn. De militaire toestand is rampzalig, en stakingen en muiterijen maken het nog erger. En spionage in oorlogstijd kan gevolgen hebben voor duizenden mensenlevens.

De Parijse krant Excelsior, 16 oktober 1917.

Archief Sjef Dirks.

De Parijse krant Excelsior, 16 oktober 1917. "De spionne Mata Hari heeft gisteren betaald voor de misdaden die ze zelf heeft bekend".

In de vroege ochtend van 15 oktober wordt Mata Hari uit haar cel gehaald. Ze schrikt erg als ze hoort dat haar gratie is geweigerd, maar gedraagt zich bijzonder moedig. Voor het executiepeloton weigert ze een blinddoek. Ook als ze sterft, is ze elegant gekleed.
Ze is dé belichaming van de vrouwelijke spion: Margaretha MacLeod-Zelle, alias agent H21, alias Mata Hari. De femme fatale brengt hoge officieren het hoofd op hol. Omdat mannen nu eenmaal met een ander lichaamsdeel denken dan met hun hoofd, geven ze in opgewonden staat allerlei militaire geheimen prijs.
Lariekoek, beweren nu ook veel Fransen. Haar executie, een eeuw geleden, was een justitiële dwaling. Natuurlijk was ze niet helemaal onschuldig, maar de titel van grootste spion aller tijden verdiende ze niet.

Later zullen documenten van de Duitse inlichtingendienst worden ontdekt waarin Mata Hari inderdaad wordt vermeld als agente H21. In het Fries Museum in Leeuwarden is een deel van de processtukken te zien, inclusief het bewijs dat ze geld aannam van de Duitsers. Maar nergens is aangetoond dat ze ooit belangrijke informatie heeft geleverd. Haar nonchalante en indiscrete manier van optreden, was hoe dan ook niet de stijl van een spionne. Mata Hari werd door haar dood geen martelares, maar wel een mythe, doorspekt met erotiek en geheimzinnigheid.